Dr Mihajlo Farkić, kao specijalista interne medicine i kardiologije i interventni kardiolog neposredni je učesnik u dvostrukom svetskom rekordu po obavljenim kardiološkim intervencijama na Institutu. Svoj profesionalni put posvetio je inovativnim načinima za rešavanje srčanih bolesti i tegoba, a sa nama je podelio značajne činjenice o interventnoj kardiologiji, velikim imenima koji su ovu oblast transformisali i unapredili, ali i o uspesima Instituta na čijem čelu se nalazi i koje nam uliva nadu u stručnost i posvećenost naših lekara.
Pored toga što ste specijalista interne medicine, vi ste specijalista i kardiologije i interventni kardiolog. Možete li nam objasniti šta je to interventna kardiologija i čime se bave lekari specijalisti za ovu oblast?
Interventna kardiologija je jedna specifična oblast u okviru kardiologije koja vuče korene još iz 1977. godine kada je dr Andreas Grincig uradio prvu balon dilataciju srčane arterije. U vremenu pre ove intervencije, radiolozi i kardiolozi su se bavili samo dijagnostikovanjem suženja na srčanim arterijama, kao pripremom za kardiohiruršku operaciju, tj. aortokoronarni bajpas. Iako je u početku, kao i svi inovatori, nailazio na žestoke otpore u medicinskoj zajednici, vremenom su se ove procedure usavršile i uz napredak tehnologije, kao što je pre svega izum stentova koje se implantiraju u srčane arterije, ova procedura ušla u red najizvođenijih procedura u medicini. Tehnološki napredak je bio glavni pokretač ove grane kardiologije, jer su inženjeri, po zahtevu interventnih kardiologa, pravili sve tanje i tanje katetere, žice, balone i stentove, te je finalno došlo do faze da su ove procedure brze, bez stresa za pacijente i omogućavaju jako brz oporavak. Pacijent najčešće provodi jednu noć u bolnici i nakon toga nastavlja s uobičajenim životnim aktivnostima.
Interventni kardiolog obavlja svoj posao u takozvanoj angiosali, zajedno s rentgen tehničarima i instrumentarima, gde su svi oni većinu radnog vremena izloženi rentgenskom zračenju koje ima dokazano štetno delovanje na zdravlje zaposlenih. Merenjima je dokazano da interventni kardiolozi i radiolozi tokom života „dobiju” najvišu dozu zračenja od bilo koje poznate profesije na svetu.
Da bi neko postao interventni kardiolog, mora da prođe dugogodišnju mukotrpnu obuku. Tako, posle studija medicine u trajanju od šest godina, mora da se završi specijalizacija iz interne medicine u trajanju od pet godina i uža specijalizacija iz kardiologije u trajanju od jedne godine, a za sve to vreme mora da uradi i veliki broj procedura u angiosali. Naravno, interventni kardiolog mora da poznaje i sve ostale dijagnostičke neinvazivne metode, kao što su ultrazvuk srca, test opterećenjem i drugo. Interventna kardiologija podrazumeva snimanje krvnih sudova srca, implantiranje stentova, merenje protoka i pritisaka kroz srčane arterije, imidžing, tj.prikaz srčanih arterija iznutra, stavljanje privremene mehaničke potpore radu srca, a u poslednjih dvadesetak godina, jako su postale popularne i takozvane strukturne intervencije na srcu.
Upravo ste spomenuli strukturne intervencije na srcu. Kakve su to intervencije i u čemu se razlikuju od uobičajenih metoda u interventnoj kardiologiji?
Strukturne intervencije na srcu predstavljaju sve intervencije koje se izvode na srčanim zaliscima, velikim arterijama koje vode krv iz srca, pregradama između pretkomora i komora. Ukratko, to su intervencije koje se bave svim delovima srca, osim srčanim arterijama. Do početka 21. veka ove intervencije su podrazumevale samo nekoliko intervencija, kao što su zatvaranje defekta pretkomorske pregrade (ASD) i balon dilataciju mitralnog, aortnog, plućnog, retko trikuspidnog zaliska kao i dilataciju suženja aorte, takozvane koarktacije. Prelomna tačka u razvoju strukturnih intervencija na srcu je bila prva na svetu implantacija veštačkog aortnog zaliska bez otvaranja grudnog koša, takozvana TAVI procedura, koju je 2002. u Ruanu, u Francuskoj, izveo sada pokojni profesor Alen Kribje. Ovom procedurom, otvorio je vrata za mnogo naprednije lečenje bolesti srca za pacijente koje dotad nije bilo moguće lečiti. Kao i mnogi drugi pre njega, i on je prošao mukotrpan put dokazivanja da je ta procedura izvodljiva i da može da pomogne pacijentima za koje više nije bilo spasa. Nakon ovog, pionirskog poduhvata, krenule su mnoge druge tehnologije za lečenje i drugih zalistaka, opet zaslugom enormnog tehnološkog napretka i velikog entuzijazma pionira u ovoj oblasti.
Vi radite na Institutu za kardiovaskularne bolesti „Dedinje” i načelnik ste Centra za strukturne bolesti srca. Od kada se ove procedure rade na Institutu i koje se sve procedure primenjuju u Srbiji trenutno?
Strukturne intervencije na srcu se na Institutu za kardiovaskularne bolesti „Dedinje” rade od 80-ih godina, kada su naši veliki stručnjaci i inventori prof. Uroš Babić, dr Sreten Grujičić i njihove kolege smislili originalne metode za lečenje, na primer, stenoze mitralnog zaliska, čije izvođenje su dolazili da uče najpoznatiji interventni kardiolozi iz SAD i Japana. Prof. Babić je izumeo i takozvani kišobrančić za zatvaranje defekta pretkomorske pregrade (ASD) koji je i patentirao, zatim i kišobrančić za zatvaranje patentnog duktusa arteriosusa (PDA). Nakon njihovog odlaska s Instituta, nastupila je pauza od gotovo dvadest godina, da bi 2009. godine ponovo bio započet program kateterskog zatvaranja već spomenutog ASD i patentnog foramena ovale (PFO). Započete su i neke druge intervencije, ali pravi proboj jeste prva implantacija TAVI zaliska 2015. godine i prvi sistematski program TAVI procedura koji je započet u aprilu 2019. godine, najpre za pacijente koji su sami snosili troškove ove procedure. Zahvaljujući velikom entuzijazmu mog dragog kolege dr Darka Boljevića, koji je trenutno na usavršavanju u SAD, kao i neviđenoj energiji rukovodstva Instituta, ove procedure su prepoznate od strane Republičkog fonda za zdravstveno osiguranje, te se ove procedure od početka 2022. godine obavljaju o trošku RFZO. Institut „Dedinje” trenutno izvodi najviše ovih procedura u Srbiji, uz konstantno povećanje i broja i kvaliteta ishoda kod naših pacijenata. Takođe, prvi smo u Srbiji implantirali i sistem za lečenje trikuspidne regurgitacije (vraćanje krvi iz desne srčane komore u desnu pretkomoru), regulator protoka između srčanih pretkomora, a u planu je i prva intervencija za mitralnu regurgitaciju, tj. propuštanje krvi iz leve komore u levu pretkomoru srca. Gotovo standardno se rade intervencije za suženi plućni zalistak, zatim za postinfarktni defekt na pregradi između leve i desne srčane komore i još mnoge druge intervencije. Mnogo ovih intervencija se radi uz blisku saradnju s drugim službama i klinikama u okviru Instituta „Dedinje”. Centar za strukturne bolesti srca, kao visokospecijalizovano odeljenje je i nastao kao odgovor na veliki broj pacijenata koji zahtevaju neku od procedura koje smo već nabrojali. Naš tim se sastoji od iskusnih interventnih kardiologa, kliničkih kardiologa, lekara na specijalizaciji, sestara i tehničara i svi mi zajedno dajemo svoj maksimum kako bismo što kvalitetnije lečili naše pacijente, koji su često poodmaklog životnog doba, uz brojne prateće bolesti ili stanja. Takođe, potrebno je konstantno usavršavanje celog tima, kako bi se držao korak i sa svetskim centrima i sa brzim napretkom tehnologije.
Možete li nam nešto detaljnije reći o TAVI proceduri? Kome je namenjena, kako se izvodi, koliko dugo pacijenti ostaju u bolnici i kakav je kvalitet života nakon ove intervencije.
TAVI procedura predstavlja minimalno invazivnu metodu zamene suženog zaliska koji se nalazi između leve komore srca i najvećeg krvnog suda u organizmu – aorte. Do 2002. i profesora Kribjea, koji je u dva navrata bio gost Instituta „Dedinje”, ovi su pacijenti bili podvrgavani klasičnoj otvorenoj kardiohirurškoj operaciji, dok su oni koji su imali kontraindikacije za operaciju, bili ostavljeni prirodnom toku bolesti. Ova procedura se preporučuje pacijentima koji imaju značajno suženje aortnog zaliska i stariji su od 75 godina, ili su mlađi od 75 godina, ali imaju neko stanje ili bolest koje ih sprečava da budu podvrgnuti klasičnoj kardiohirurškoj operaciji. Ova bolest se uglavnom javlja u starijoj životnoj dobi, a njeni simptomi su otežano disanje,gušenje, bolovi u grudima, osećaj nepravilnog ili ubrzanog rada srca, a može se manifestovati i naprasnom srčanom smrti. Velike epidemiološke studije su pokazale jako lošu prognozu kod pacijenata kojima je dijagnostikovana ova bolest, te se preporučuje što ranija terapija, bilo klasičnom kardiohirurgijom, bilo TAVI metodom. Do dijagnoze ove bolesti se dolazi relativno lako. Lekar na osnovnom pregledu čuje šum prilikom slušanja pacijenta stetoskopom, a nakon toga se radi ultrazvuk srca koji je zlatni standard u dijagnostici. Nakon toga, pacijenti obavezno prolaze kardiohirurško-kardiološki konzilijum lekara, koji odlučuje koja vrsta procedure je indikovana. Onim pacijentima kod kojih je indikovana TAVI procedura, radi se i skenerska aortografija, koronarografija, ultrazvuk arterija vrata i druge dijagnostičke metode. Nalaz aortografije se šalje proizvođačima TAVI zalistaka i nakon toga znamo da li je pacijent pogodan za ovu proceduru ili ne. Pacijent obično leže u bolnicu dan pred TAVI radi pripreme za intervenciju. Sama procedura se obavlja u lokalnoj anesteziji ili blagoj sedaciji, traje 45-60 minuta i izvodi se najčešće pristupom iz zajedničke butne arterije, dakle s rezom u zoni prepone od oko 2 mm. Ukoliko je procedura uredno prošla, pacijent se već sutradan otpušta, stavlja mu se telemetrijsko praćenje i zakazuju se redovne kontrole. Pacijent već posle sedam dana može da vrati potpuno normalnim aktivnostima, kao da nikad nije bolovao od ove bolesti. Retko, pacijent provede još nekoliko dana posle intervencije u bolnici, najčešće radi implantacije pejsmejkera, koja predstavlja i najčešću komplikaciju ovih procedura. Druge, mnogo ređe komplikacije, jesu krvarenje na pristupnom mestu, aritmije, moždani udar i drugo. Moram napomenuti, da iako mi ove procedure radimo od 2019. godine, naše iskustvo je već na zavidnom nivou, tako da smo uspeli da u jednom danu uradimo čak 21 TAVI proceduru, što predstavlja svestki rekord u broju ovih intervencija izvedenih u jednom danu. Prethodni rekord je, takođe, držao Institut „Dedinje” s urađenih 17 TAVI u jednom danu. Ono što je jako važno napomenuti, jeste da se nakon ove procedure pacijenti preporode u pravom smislu te reči, te ih često i ne prepoznamo kad dođu na prvu mesečnu kontrolu nakon intervencije.
Možete li, za kraj, dati neke savete ili preporuke našim čitaocima, kako da ne dođe do pojave kardiovaskularnih bolesti?
Ne postoji čarobna pojedinačna formula koju bi trebalo slediti da biste sebi garantovali život bez kardiovaskularnih bolesti, bez infarkta srca, moždanog udara ili drugih stanja. Više je zdravlje mozaik koji se popunjava malim delovima, kao što su mediteranska ishrana, fizička aktivnost, prestanak pušenja cigareta, konzumiranje malih količina crvenog vina i tako dalje. Svi ovi delovi zajedno, u sinergiji, mogu barem donekle ublažiti one nepromenljive faktora rizika, kao što su nasleđe, pol i godine života.
